Onze samenleving is niet alleen divers, maar ‘superdivers’. Mensen brengen uiteenlopende culturele, religieuze en levensbeschouwelijke achtergronden mee. Die verschillende ‘rugzakjes’ roepen vragen op over identiteit, vrijheid, gelijkwaardigheid en samenleven. Wat gebeurt er wanneer mensen met verschillende overtuigingen samenleven? Houden we vast aan bestaande tradities? Kennen we elkaar voldoende? En waar ligt de grens tussen geloofsvrijheid en rekening houden met anderen?
Avansa Limburg en CC Beringen nodigden uit om deze vragen samen te onderzoeken. Carl Geubbelmans van het Huis van de Mens, Mariet Grouwels van Kamino, auteur Jonas Slaats en leerkracht Hatice Baloglu gingen met elkaar in gesprek. Sam van Avansa Limburg leidde het gesprek in goede banen.
De avond was opgebouwd rond vier stellingen. Voor elke stelling stemden de deelnemers eerst ‘helemaal mee eens’, ‘mee eens’, ‘neutraal’, ‘mee oneens’ of ‘helemaal mee oneens’. Na het gesprek volgde een tweede stemming. Zo werd zichtbaar of de uitwisseling standpunten veranderde, bevestigde of meer twijfel opriep.
“Een kerstmarkt moet een ‘kerstmarkt’ blijven, geen ‘wintermarkt’ worden”
Kunnen bestaande tradities behouden blijven in een samenleving waarin steeds meer overtuigingen naast elkaar bestaan? Of kan een neutralere naam ervoor zorgen dat meer mensen zich aangesproken voelen? Bij de eerste stemming waren de meningen verdeeld. Er was steun voor het behoud van de naam ‘kerstmarkt’, maar er waren ook neutrale en twijfelende stemmen.
Het panel maakte duidelijk dat ‘Kerstmis’ en ‘kerstmarkt’ niet voor iedereen hetzelfde betekenen. Voor een praktiserende katholiek is Kerstmis een religieus feest waarop vier weken advent voorbereiden. Voor Mariet voelt een commerciële kerstmarkt daarom zelfs wat wrang aan. De religieuze betekenis wordt gebruikt om vooral spullen te verkopen die weinig met Kerstmis te maken hebben.
“Voor mij draait in de meeste kerstmarkten tegenwoordig heel weinig om Kerstmis. Het gaat vaak over consumptie en kapitalisme.”
Hatice sprak over berichten op sociale media waarin dergelijke aanpassingen, bijvoorbeeld aan kerststallen of eindejaarsfeesten, worden voorgesteld als toegevingen aan moslims. Online werd beweerd dat moslims geen traditionele kerststal meer zouden toelaten. De online verontwaardiging wordt dan gretig opgepikt omdat dit clicks en verdeeldheid opleveren. Het versterkt schadelijk wij-zij denken en islamofobie, terwijl er moslims helemaal geen vragende partij zijn om christelijke tradities te laten verdwijnen. ‘Inclusie’ betekent ook niet niet dat bestaande tradities moeten verdwijnen. Verschillende tradities kunnen gerust naast elkaar bestaan.
Jonas haalde aan dat de Vlaamse identiteit lange tijd sterk met het katholicisme werd verbonden. Nu die religieuze verbondenheid vermindert, houden sommige mensen christelijke symbolen toch vast als cultureel identiteitskenmerk. Ze zijn misschien niet langer actief gelovig, maar gebruiken de traditie om af te bakenen wie ‘wij’ zijn. Na het gesprek bleef de verdeeldheid bij de deelnemers bestaan.
“We botsen niet door te veel religieuze verschillen, maar door te weinig kennis van elkaar”
‘Onbekend is onbemind’, zo luidde de gedachte achter de tweede stelling. Wie weinig weet over de gebruiken en overtuigingen van anderen, kan die sneller als vreemd of bedreigend ervaren. Vóór het gesprek was een ruimte meerderheid het hiermee eens. Toch stelde het panel de vraag of enkel ‘meer kennis’ voldoende is. Want soms denken mensen al genoeg te weten. Hun kennis vertrekt dan vanuit een vaste bril of een negatief beeld. Meer kennis over feiten leiden niet automatisch tot meer begrip, maar kunnen gebruikt worden om bestaande stereotypen te bevestigen. Daarom is niet alleen kennis over ‘de islam’, ‘het christendom’ of ‘het vrijzinnig humanisme’ nodig. De oefening is ook om bewust stil te staan bij het eigen oordeel.
“Wacht eens even: is het wel wat ik denk? De oefening is om je oordeel uit te stellen en bewust te kijken naar de persoon die voor je staat.”
Het panel benadrukte dat religie nooit het volledige verhaal over iemand vertelt. Zelfs wie veel over de islam weet, kent daarom nog niet de individuele moslim. Ook binnen het christendom en andere levensbeschouwingen bestaan de meest uiteenlopende ideeën, praktijken en belevingen. Religie is geen eenvoudig verklaringsmodel waarmee je het gedrag van een persoon kunt voorspellen.
“Ook al ken je heel veel van de islam, dan ken je daarom nog geen moslim. Binnen religies kunnen de meest uiteenlopende ideeën bestaan.”
Ontmoeting kwam daarom centraal te staan. Niet noodzakelijk een ingewikkelde studie van een religieuze traditie, maar contact met de buurman uit Syrië, een collega, een klant of iemand uit Bulgarije. In zo’n ontmoeting wordt de ander geen ‘vertegenwoordiger’ van een religieuze groep, maar een mens met een eigen verhaal. Daarnaast is het ook belangrijk te weten dat er veel verdeeldheid is in levensbeschouwingen onderling. Bijvoorbeeld; niet alle vrijzinnig-humanisten kan je over dezelfde kam scheren.
Dus meer kennis is zeker zinvol. Maar ontmoeting en de bereidheid om eigen vooroordelen te onderzoeken zijn minstens even belangrijk. De steun voor de stelling bleef na het gesprek groot. Een grote meerderheid bleef het ‘eens’ en ‘helemaal eens’.
“Elke leerling moet leren over verschillende religies en levensbeschouwingen”
Moeten scholen sterker inzetten op kennis over religies en levensbeschouwingen? Of leren kinderen vooral door elkaar te ontmoeten en in gesprek te gaan? Bij de eerste stemming was een meerderheid het eens met de stelling.
Tijdens het gesprek kwamen twee benaderingen aan bod. De eerste legt de nadruk op religieuze geletterdheid: leerlingen leren over het christendom, de islam, andere religies, atheïsme en vrijzinnig humanisme. De tweede benadering vertrekt sterker vanuit ontmoeting: leerlingen met verschillende achtergronden komen samen, spreken vanuit hun eigen ervaring en leren elkaar kennen. Volgens de panelleden zijn beide nodig. Feitenkennis helpt om verhalen, symbolen en gebruiken te begrijpen, maar kan afstandelijk blijven wanneer religie alleen als leerstof wordt behandeld. Mariet herinnerde zich lessen waarin religies vooral als abstracte schema’s werden aangeleerd. Pas door mensen te ontmoeten en te horen wat hun overtuiging voor hen betekent, ging de inhoud leven.
“Het is interessant om te weten dat er verschillen zijn, maar het is pas in de ontmoeting en het gesprek dat je begrijpt wat iets voor iemand betekent.”
Een positief voorbeeld; kinderen die samen werken rond scheppingsverhalen en de evolutietheorie. Door verschillende verhalen naast elkaar te leggen, ontdekken ze niet alleen verschillen maar ook gelijkenissen. Ook bezoeken aan een kerk, moskee of Huis van de Mens kunnen abstracte kennis tastbaar maken. Mits dat kinderen op voorhand enige voorbereiding meekrijgen. Het panel pleitte daarom voor onderwijs dat zowel het hoofd als het hart aanspreekt. Kinderen en jongeren hoeven niet in alles specialist te zijn, maar moeten wel een veilige ruimte kunnen hebben waarin ze levensvragen onderzoeken en vanuit hun eigen overtuiging spreken. Een leerkracht kan getuigen vanuit de eigen traditie, zolang er ook andere stemmen binnenkomen.
“Kennis is nodig, ook over de eigen religie. Hoofd dus. Maar het hart is ook nodig. Het gaat zowel om kennis als om beleving.”
Religie en levensbeschouwing werden niet gezien als een extra vakje naast ‘belangrijkere’ schoolvakken. Onderwijs gaat ook over persoonlijkheidsvorming, ethische vragen en leren spreken over wat mensen richting en betekenis geeft. ‘Leren over religie’ betekent dus kennis opbouwen, mensen ontmoeten én taal ontwikkelen om over levensvragen te spreken.
“Iedereen moet zijn geloof altijd en overal zichtbaar kunnen beleven, zolang de rechten en vrijheden van anderen niet worden geschonden”
De vierde stelling leidde tot het meest diverse gesprek. Bij de eerste stemming kon een meerderheid zich erin vinden, maar een duidelijke groep twijfelde. Geloof beleven op straat of thuis is niet hetzelfde als geloof beleven op school, op het werk, in een ziekenhuis of in een publieke functie.
“Ik zou eerder oneens zijn, omdat er ‘altijd en overal’ staat. Ik kan mij situaties voorstellen waarin ik de scherpe kantjes ervan zou willen afhalen.”
Carl haalde ‘respect’ aan als sleutelwoord. Je gaat bijvoorbeeld niet met een vrijzinnige fakkel zwaaien tijdens een religieus evenement. Mariet sloot daarbij aan en legde de nadruk op de persoonlijke reden achter een uiting. Niet alleen wat iemand doet, maar ook waarom en hoe iemand dat doet, is belangrijk. Een onderscheid tussen een geloof persoonlijk zichtbaar maken en het zeer actief of dwingend uitdragen. Een kruisje, hoofddoek of rozenkrans dragen is iets anders dan luid bidden met een megafoon op een plaats waar anderen daar ongevraagd mee worden geconfronteerd. Ook binnen een religieuze gemeenschap kan een zichtbare handeling verschillende betekenissen hebben. Bijvoorbeeld als iemand in een kerk blijft rechtstaan bij het gebed, kan dat voortkomen uit een authentieke wens om te bidden. Maar dit kan ook worden begrepen als een manier om te tonen dat iemand vromer is dan de anderen. Van buitenaf is die intentie moeilijk te beoordelen.
“Doet iemand dat vanuit een authentieke overtuiging: ‘Ik wil bidden’? Of om te tonen: ‘Ik ben de beste katholiek’? Dat is moeilijk om te beoordelen.”
Vervolgens kwam de hoofddoek op school ter sprake. Volgens Hatice worden verboden vaak algemeen bepaald, bijvoorbeeld een verbod op alle religieuze symbolen. Terwijl ze in de praktijk vooral gevolgen hebben op mensen die een hoofddoek dragen. Een klein kruisje kan makkelijker verborgen blijven. Een hoofddoek maakt voor sommige meisjes en vrouwen deel uit van hun dagelijkse identiteit.
“Als een kind een hoofddoek wil dragen vanuit haar eigenheid, dan gaat dat niet. Dat vind ik jammer. Mensen worden met een hoofddoek ook anders bekeken.”
Daarbij werd de vraag gesteld waarom sommige symbolen vanzelfsprekend lijken en andere sneller als problematisch worden gezien. De zichtbaarheid van een overtuiging zegt op zichzelf niets over de kwaliteit waarmee een leerkracht, medewerker of publieke functionaris diens taak uitvoert.
Geloofsvrijheid mag niet zomaar worden onderdrukt, maar religieuze praktijken vinden altijd plaats in een gedeelde omgeving. Respect werkt in beide richtingen. Ruimte laten voor overtuigingen die je zelf niet deelt. En tegelijk vermijden dat je anderen onder druk zet. Ten slotte haalde Jonas aan dat we in onze westerse wereld denken het meest tolerant te zijn over levensbeschouwelijke vrijheden. Maar als je in pakweg India bent, merk je dat de religieuze uitingen er alomtegenwoordig zijn in het straatbeeld. Taferelen die bij ons ondenkbaar zijn!
Na het gesprek bleef de meerderheid in grote lijnen akkoord, terwijl de twijfel toenam. Vooral de woorden ‘altijd en overal’ bleken belangrijk.
Tijd voor vragen!
In de vragenronde werd een kwestie uit een school aangehaald. Wat doe je wanneer ouders niet willen dat hun kind aan een verjaardag deelneemt of een religieus gebouw bezoekt? Een moeilijke vraag waar geen pasklaar antwoord op is. Ouders vooraf informeren, vragen of er bezwaren zijn, uitleggen wat de pedagogische bedoeling is, … Want een verjaardagsfeest, een snoepje aannemen en een educatief bezoek aan een kerk zijn verschillende dingen. Geval per geval bekijken is soms de beste oplossing voor scholen. En vooral: ‘pick your battles’.
Twijfel: het wapen tegen schadelijke polarisatie
Achter woorden als ‘neutraliteit’, ‘vrijheid’, ‘traditie’ en ‘inclusie’ zitten verschillende betekenissen en ervaringen. De voor- en nastemmingen toonden dat een gesprek mensen niet noodzakelijk van kamp doet veranderen. Soms bevestigt het een overtuiging. Soms maakt het een standpunt minder absoluut. En soms is twijfel precies de waardevolste uitkomst.
“Twijfel is goed. Ik hoop dat iedereen meer durft twijfelen.”
Want twijfel is geen teken van zwakte of onverschilligheid. Ze kan betekenen dat iemand meer perspectieven van een vraagstuk ziet en minder snel vervalt in zwart-witdenken. En laat nu net dát het beste wapen zijn tegen schadelijk wij-zij denken.

