Een terugblik op de donkere kanten van sociale media

Op 3 maart gingen we in de bibliotheek van Genk dieper in op de minder zichtbare kanten van sociale media. Onderzoeksjournalist Joppe Nuyts nam ons mee naar de donkere uithoeken van platformen zoals Instagram, TikTok en Snapchat. Hij bracht fenomenen aan het licht die (vooral jonge) gebruikers kunnen schaden. Van seks tot extremisme, van geweld tot illegale handel. Veel van wat er gebeurt, verschijnt gewoon in de feed van jongeren. Vaak buiten het zicht van ouders en leerkrachten. Het waren niet meteen onderwerpen om vrolijk van te worden, maar wel zinvol om ze aan te kaarten.

Klein detail: door treinpech was Joppe gestrand in het station van Aarschot. Met een lichte vrees voor technische perikelen gingen we digitaal naar een café in Aarschot vanwaar hij online zijn lezing gaf. Mede door de wonderen der moderne technologie hebben de deelnemers veel opgestoken!

Schermtijd en gewenning aan schokkende beelden

Als inleiding vroeg Joppe hoeveel uren per dag de deelnemers gemiddeld aan sociale media spenderen. Dat kan je gemakkelijk aflezen op je smartphone (bij ‘instellingen’ à ‘digitaal welzijn’). Dit was gemiddeld 1 tot 2 uren per dag. Maar in klasgroepen ligt dat vaak veel hoger: schermtijden van 8 uren per dag of meer komen voor. Jongeren zijn ‘digital natives’: ze groeien op met sociale media en komen sneller in aanraking met zware of schokkende beelden. Denk aan naaktfoto’s, vechtfilmpjes of beelden van gruwelijke ongevallen. Veel jongeren lijken daar minder van onder de indruk te zijn dan vroeger. Dingen die eigenlijk niet ‘normaal’ zijn, beginnen normaal te lijken omdat je ze zo vaak ziet.

Seksuele afpersing (sextortion): “Stuur iets terug…”

Daarna kwam ‘sextortion’ of seksuele afpersing aan bod. Dat gaat vaak op deze manier: iemand overtuigt een jongere om naaktfoto’s of naaktfilmpjes te sturen, en gebruikt die beelden daarna om te chanteren. Slachtoffers krijgen bijvoorbeeld de boodschap dat ze moeten betalen. Anders worden de beelden doorgestuurd naar vrienden, familie of school.

Volgens Joppe zien die scams er niet altijd hetzelfde uit. Daders spelen vaak in op wat werkt bij verschillende groepen. Bij jongens gebeurt het bijvoorbeeld dat ze eerst beelden krijgen van een ‘aantrekkelijke vrouw’ en daarna gevraagd worden om zelf iets terug te sturen. Joppe testte dit met een nepprofiel op Snapchat en merkte hoe snel zo’n contact kan ontstaan en omslaan in afpersing. Ongeveer 350 jongens hebben bij Child Focus gemeld dat ze afgeperst werden met hun eigen naaktfoto’s.

Bij meisjes komen vaak ‘sugar daddy’-scams voor: een ouder lijkende man belooft geld of cadeaus, maar vraagt daarna (stap voor stap) om intieme beelden. Deze worden later gebruikt voor chantage. Belangrijk advies: niet betalen! Joppe gaf aan dat er soms criminele bendes achter zulke profielen zitten, en dat ze vaak stoppen wanneer ze voelen dat er geen geld te rapen valt. Als het je overkomt, dien je best meteen een klacht in bij de politie en neem je contact op met Child Focus. Zij kunnen helpen om beelden offline te krijgen.

Deepnudes en ‘exposen’

Verder is er ook het fenomeen van de ‘deepnudes’. Dit zijn AI-beelden die van een gewone foto een naaktbeeld maken. Dit is niet langer een zeldzaam fenomeen: 1 op 3 jongeren zou al een deepnude ontvangen hebben. Die beelden worden gebruikt door criminele bendes om geld te verdienen, maar ook door jongeren onderling om te pesten of iemand ‘te exposen’: iemand te kijk zetten met intiem materiaal. Zulke beelden worden soms verzameld en geruild via alternatieve en meer anonieme platformen zoals Telegram. Deze platformen worden minder gemodereerd en daardoor is er ruimte voor illegale praktijken. Overkomt het jou? Praat erover, maak het bespreekbaar, steun slachtoffers en meld/rapporteer beelden ook als ze niet van jou zijn.

Geweld voor likes: happy slapping en vernedering

Vervolgens ging het over geweld en vernedering die online circuleren. Een voorbeeld is ‘happy slapping’: iemand wordt geslagen, gefilmd en de beelden worden gedeeld voor likes. Zulke video’s duiken op op platformen zoals Instagram, TikTok en Telegram. Jammer genoeg kan je die beelden niet gemakkelijk verwijderen. Want als een video van het ene platform verwijderd wordt, kan die elders (bijvoorbeeld op Telegram) bewaard blijven en opnieuw opduiken. En als een account verdwijnt, kan er snel een nieuw aangemaakt worden.

Ook cyberpesten komt terug in andere vormen, zoals ‘exposegroepen’, waar persoonlijke gegevens of intieme beelden gedeeld en verzameld worden. Daders denken soms dat ze onzichtbaar zijn, maar in het verslag staat dat sommigen toch door de mand vallen. Experten raden vaak af om pestkoppen rechtstreeks te confronteren, omdat daders vaak vooral aandacht en likes zoeken en jij zo een nieuw doelwit kan worden. Wel: praat erover, zorg dat slachtoffers niet alleen staan. En meld het. Als er ernstige bedreiging of belaging is, haal je best meteen de politie erbij. De wet is niet mals. De straffen voor belaging, cyberpesten, slagen en bedreigen kunnen oplopen tot drie jaar celstraf.

Daarnaast hoef je niet eens het doelwit te zijn om schade te ondervinden. Uit onderzoek van Amnesty International blijkt dat je met een nieuw account al binnen de 5 uur filmpjes over zelfmoord en zelfverminking tegenkomt. Zulke video’s kunnen viraal gaan en zelfs het algoritme omzeilen door bijvoorbeeld algemene hashtags zoals ‘happy’ te gebruiken.

Illegale handel: nepmerken, gestolen spullen en vapes

Daarna sprak Joppe over illegale koop en verkoop op sociale media. Sommige jongeren kopen nepmerken uit China die ze in België doorverkopen aan een hogere prijs, zonder te beseffen dat dit strafbaar is. Platformen en online diensten zoals ‘Pandabuy’ maken dat makkelijker. Pandabuy is intussen wel aan banden gelegd. Ook apps zoals Temu en SHEIN kwamen aan bod. Waarom zijn die spullen zo goedkoop? Omdat je er niet enkel met geld betaalt, maar ook met jouw data. Je laat je gegevens achter wanneer je de apps gebruikt of er iets koopt. Ook de kwaliteit van de producten laat vaak te wensen over. 70% van de producten op SHEIN en Temu voldoen niet aan de EU-kwaliteitsregels. Ook via Snapchat worden gestolen spullen verkocht. Je kan als koper in de problemen komen als je per ongeluk gestolen goederen koopt. Naast goedkope nepmerkkleding worden er ook illegale vapes en illegaal vuurwerk verkocht, met gezondheidsrisico’s tot gevolg.

Conclusie: niet verbieden, wél bespreekbaar maken

Ten slotte pleitte Joppe niet voor een verbod op sociale media voor jongeren. Want ze komen er vroeg of laat toch mee in aanraking. Het is zinvol dat ze de gevaren leren kennen en dat er ruimte is om erover te praten. Daarom: schep een veilige omgeving waarin jongeren met ouders en leerkrachten kunnen babbelen over wat ze online meemaken.

Deze activiteit kaderde in het project Hack de Haat in samenwerking met Unia, SAAMO Limburg en Stad Genk.